ملیت " یی" عمدتا در جنوب غرب چین سکونت دارد و دارای تاریخ دیرینه و فرهنگ غنی است . به همین دلیل مورد توجه دانشمندان قرار گرفته است. درسالهای اخیر پژوهش های مربوط به مذهب ، زبان، شعر و زمینه های دیگر ملیت " یی" در مرحله رشد بوده است .مخصوصا در آمریکا،ژاپن و مناطق دیگر حتی ارگان های تحقیق علوم ملیت " یی" پیدا شده است.

به هنگام اشاره به علم ملیت " یی" ، نمی توان خدمات شایسته یک نفر را از نظر دور داشت . این فرد " هارل" یک دانشمند آمریکایی است. " هارل" پرفسور علم انسان شناسی دانشگاه واشنگتن شهر سیاتل است . 10 سال پیش وی دانشمندان چین و کشورهای دیگر را جمع کرد و در این شهر نخستین سمینار علم ملیت "یی" را برگزار کرد. بعد این سمینار به ترتیب در آلمان و چین برگزار شد و تا به حال این سمینار برای چهار دوره برگزار شده است . تحقیق کنندگان چینی و خارجی شرکت در این سمینار را افتخار می دانند.

" هارل" در چین به زبان ملیت" یی" و یا زبان "هان" با اهالی محلی صحبت می کند و از محبوبیت فراوانی برخوردار است. در محل چهارمین سمینار علم ملیت "یی" در ایالت خودمختار ملیت " یی" " لیان شان" استان " سی چوان"، " هارل" طی مصاحبه ای با خبرنگار رادیو بین المللی چین گفت: بیش از 20 سال پیش،تعداد افرادی که ملیت " یی" را پژوهش می کردند، زیاد نبود و وی علم " یی" را به عنوان سوژه برای مطالعه انتخاب کرد. اکنون ملیت " یی" و علم "یی " با وی روابط بسیار نزدیک دارد.

هنگامی که وارد پژوهش علم " یی" شدم، این علم موضوع مطالعه من شد. من دو کتاب مربوط به علم" یی" نوشتم و با دانشمندان ملیت " یی" چین نیز در این باره همکاری کردم و در آینده کتاب های بیشتری در این باره می نویسم.

در حقیقت ملیت " یی" به عنوان یکی از ملیت های قدیمی چین در پنجاه سال دوم قرن 19 مورد توجه دانشمندان خارجی قرار گرفت. در آن وقت،دانشمندان، سیاحان کاشفان،جهانگردان و روحانیان اروپا بعد از بازرسی و سیاحت اکتشافی در مناطق مسکونی ملیت " یی" مقالات مربوطه را چاپ کردند و پژوهش علم " یی" شروع شد. در دهه بیست و سی قرن بیستم ،" فی شیائو تونگ" جامعه شناس معروف چین به علم " یی" توجه نشان داد. اما علم " یی" در دهه 80 قرن گذشته واقعا به یک موضوع پژوهش تبدیل شد و مورد توجه بیشتر قرار گرفت. در داخل چین بعضی پژوهشگاه های تخصصی ایجاد شد و دانشمندان بیشتری شروع به تحقق و بررسی کردند . انسان شناسان و کارشناسان آداب و رسوم در آمریکا،آلمان و ژاپن وارد مناطق مسکونی ملیت " یی" شدند و بررسی های اجتماعی و تحقیقاتی انجام دادند.

آقای "کنجی سانو" پرفسور دانشگاه کاناگو ژاپن است. به علت آنکه وی سالها در باره مذهب ملیت " یی" تحقیق کرده است و نظریه چگونگی ارث در جامعه مدرن را مطرح کرده ، اکنون در محافل علم " یی" معروفیت پیدا نموده است . آقای "کنجی سانو" معتقد است که مذهب ملیت " یی" یکی از مذاهب باقیمانده قدیمی و کامل جهان کنونی است. وی بعد از پژوهش عمیق دریافت که این برای آشنایی بهتر وی با ملیت خود اهمیت زیادی دارد.

من فکر می کند که انسان معمولا گذشته ها را نمی بیند . فرهنگ هم این طور است. من در باره رسوم ژاپن تحقیق می کنم ولی فکر می کنم که باید از بیرون نگاهی به فرهنگ خود داشته باشم . ژاپن همچنان مذهب بدوی دارد. معتقدم که پژوهش فرهنگ " بی مو" باعث شده است که با بعضی رسوم جامعه ژاپن عمیق تر آشنا شوم.

"بی مو" روحانیان ملیت " ای " هستند و در مذهب ملیت " یی" کسانی می باشند که انسان و اجداد،طبیعت و رب النوع مورد اعتقاد آنها را باهم مرتبط می کند. " بی مو " های سطوح بالا در فلسفه،نجوم، پزشکی و جغرافیایی مهارت دارند و در بیش از یکهزار سال اخیر مسؤلیت توسعه فرهنگ اجتماعی ملیت " یی" را بر عهده گرفته اند.